Banjaluka, sa blizu 250.000 stanovnika, najveći je grad Republike Srpske i drugi po veličini u Bosni i Hercegovini.
Krajiška ljepotica leži uz obje obale rijeke Vrbas. Arheološka otkrića pokazuju da je krajeve oko Banjaluke u predrimskim vremenima naseljavalo veliko ilirsko pleme Mezeji. Skoro 200 godina ilirska plemena pružala su otpor rimskim osvajačima. Tek devete godine nove ere pokorio ih je rimski vojskovođa Germanikus.
U VI i VII vijeku ove krajeve naselili su Sloveni. Pod današnjim imenom grad se prvi put pominje 4. februara 1494. godine u ispravi ugarsko-hrvatskog kralja Vladislava Drugog, u kojoj se navodi Juraj Mikulašic kao kaštelan Banjaluke.

Banja Luka

Godine 1528. Turci su zauzeli Banjaluku. Po njihovom dolasku, grad se počeo naglo širiti, a 1533. iz Sarajeva je preneseno sjedište bosanskog sandžak-bega, pa je Banjaluka postala političko središte Bosne.
Živopisnoj slici Banjaluke, koja se počela širiti nizvodno uz Vrbas, davalo je svoj kolorit i bujno zelenilo, plodnost njenih bašta i voćnjaka. Tokom XVI i XVII vijeka grad je, zbog strateškog značaja, dobio uslove za ubrzani razvoj, pa izrasta u grad sa snažnom privrednom osnovom i razvijenom komunalnom strukturom, zanatskom radinošcu i trgovinom.
Prva kafana otvorena je početkom XVII vijeka, znatno ranije nego u nekim velikim gradovima Evrope, a u to vrijeme Banjaluka je već imala skoro 20.000 stanovnika, 400 dućana, 4.000 kuća.
Domaći trgovci razvili su prometne odnose sa Sarajevom, Splitom, Venecijom, Skopljem, Solunom, Carigradom… U zapisima je ostalo svjedočenje da je vatra nanijela velike štete gradu 1688, 1724. i 1878. godine. Velika nesreća za Banjaluku bila je kuga, a naročito teška epidemija vladala je 1732. godine, kada je umrlo gotovo 7.000 ljudi.
Godine 1869. Banjaluka je telefonski povezana sa Sarajevom, Bihaćem i Bosanskom Gradiškom. Iste godine u grad su stigli Trapisti. Oni su izgradili veliki mlin, zatim pivaru, ciglanu, fabriku tkanina, pilanu, kasnije i hidroelektranu.

Kastel

U januaru 1873. godine dovršena je i prva pruga normalnog kolosjeka u Bosni, od Banjaluke do Dobrljina, u dužini od 104 kilometra. Dana 31. jula 1878. godine, shodno odluci velikih sila na Berlinskom kongresu, austrougarske čete su zauzele grad. Prve škole u Banjaluci su otvorene sredinom XIX vijeka, a 1895. godine s radom počinje Velika realka, koja će u kulturnom i političkom životu grada odigrati značajnu ulogu.
Prvu štampariju Banjaluka je dobila 1886. godine, 22 godine kasnije sagrađena je i zgrada bolnice, a 1930. godine otvoreno Narodno pozorište.
Između dva rata, Banjaluka je postala sjedište Vrbaske banovine. U centru grada podignute su reprezentativne zgrade: Banski dvor, Banska uprava, Hipotekama banka, Saborna pravoslavna crkva, moderne zgrade Hirurškog odjeljenja i Higijenskog zavoda, Doma zdravlja, i druge.
Došlo je i do podizanja više privrednih objekata, ali je grad i dalje zadržao svoje nadaleko poznato obilježje: dugi drvoredi, bujne bašte. Tokom Drugog svjetskog rata, veliki broj Banjalučana učestvovao je u narodnooslobodilačkoj borbi, a grad je u periodu od 1941. do 1945. godine doživio brojna razaranja. Poslije rata razvoj Banjaluke, u svakom smislu, bio je izuzetno naglašen.

Banja Luka

Snažan zemljotres 26 i 27. oktobra 1969. godine pogodio je Banjaluku. Tom prilikom poginulo je 19 žitelja, a mnoge zgrade su srušene ili teško oštećene. Zahvaljujući velikoj pomoći iz zemlje i inostranstva posljedice zemljotresa su prilično brzo sanirane i od tada se Banjaluka još snažnije razvijala, u privredni, kulturni i sportski centar.
Sportska istorija grada je duga. Banjalučani su se gimnastikom, stolnim tenisom, tenisom, fudbalom, biciklizmom, plivanjem, kajakaštvom, šahom… počeli da bave još krajem pretprošlog i početkom prošlog vijeka.
Ipak, prva rukometna lopta u Banjaluku je donesena tek 1949. godine. I tako je počela jedna od najljepših sportskih bajki ikad ispričana u gradu na Vrbasu, i šire.